Muzeum Okręgowe w Lesznie to instytucja z ponad siedemdziesięcioletnią tradycją, która gromadzi i prezentuje dziedzictwo kulturowe południowo-zachodniej Wielkopolski. Funkcjonuje w dwóch lokalizacjach – głównej siedzibie przy placu Jana Metziga oraz w zabytkowej Dawnej Synagodze przy ulicy Narutowicza. To miejsce, gdzie historia wielokulturowego Leszna przeplata się z niezwykłymi zbiorami sztuki, od portretów trumiennych po dzieła najwybitniejszych polskich malarzy.

Historia muzeum – od rowerowych wypraw do nowoczesnej instytucji

Pierwsze próby stworzenia muzealnej placówki w Lesznie sięgają 1924 roku, kiedy przy Towarzystwie Czytelni Ludowych powstało Muzeum Rodzime. Posiadało ponad tysiąc eksponatów – dar lokalnego nauczyciela. Niestety, II wojna światowa zniszczyła większość zbiorów.

Prawdziwe narodziny obecnego muzeum to 1 stycznia 1950 roku. Wtedy rozpoczęła działalność placówka podlegająca Muzeum Wielkopolskiemu w Poznaniu, z siedzibą w leszczyńskim ratuszu. Jej pierwszym dyrektorem został dr Stanisław Chmielowski, którego postać owiana jest legendą. Podobno objeżdżał rowerem okoliczne, opuszczone po wojnie majątki i pałace, ratując dzieła sztuki. Widok doktora targającego wielkie obrazy przytroczone do roweru jak żagiel musiał robić wrażenie.

Od 1963 roku muzeum funkcjonuje w dawnej pastorówce ewangelickiej przy placu Jana Metziga. W latach 90. doszła Nowa Synagoga, która po remoncie stała się drugą siedzibą muzeum. Po zwrocie części budynków parafii ewangelickiej w 2021 roku, główną przestrzenią wystawienniczą pozostała właśnie synagoga przy ulicy Narutowicza 31.

Co zobaczysz w muzeum – zbiory, które zaskakują

Muzeum w Lesznie to nie przypadkowy zbiór lokalnych pamiątek. To pieczołowicie gromadzona przez dziesięciolecia kolekcja, która może zawstydzić niejedną większą placówkę.

Największą atrakcją jest zbiór malarstwa polskiego z XIX i XX wieku o tematyce wiejskiej. Na ścianach wiszą obrazy Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Chełmońskiego, Teodora Axentowicza, Juliana Fałata, Władysława Jarockiego, Leona Wyczółkowskiego, Juliusza Kossaka czy Jacka Malczewskiego. To dzieła, które w Krakowie czy Warszawie przyciągałyby tłumy zwiedzających.

Fascynująca jest sala poświęcona sarmackim obrzędom pogrzebowym. Zaaranżowana z barokowym przepychem, z trumną na katafalku i portretami trumiennymi – wyjątkowym zjawiskiem w polskiej kulturze szlacheckiej. Te malowane na blasze wizerunki zmarłych patrzą na zwiedzających jak żywi. Ich zadaniem było uobecnienie nieboszczyków podczas ceremonii pogrzebowej, a potem przypominanie o nich w kościele.

W zbiorach znajdują się także portrety królów kurkowych – członków leszczyńskiego bractwa strzeleckiego z lat 1715-1936. To unikalna seria dokumentująca tradycje miejskie przez ponad dwa stulecia. Nie brakuje też portretów dworskich – Stanisława i Marii Leszczyńskich, przedstawicieli rodów Sułkowskich i innych rodzin arystokratycznych z regionu.

Wśród portretów mieszczańskich szczególnie urzekają wizerunki dwóch dziewczynek – Marianny i Amelii Mercken z drugiej połowy XVIII wieku. Siedzą w białych, wykwintnych sukienkach przy stoliku nakrytym czerwonym kobiercem. Jedna pisze list, druga robi na drutach, a czarny piesek wspina się jej na kolana. Scena rozświetlona delikatnym światłem, na ciemnym tle z lustrem otoczonym ornamentem z różyczek.

Muzeum posiada też bogatą kolekcję judaików, rzemiosła artystycznego, złotnictwa (w tym prace lokalnych złotników), zbiory etnograficzne ze strojami ludowymi i drewnianymi formami do barwienia tkanin, a także pamiątki wojskowe po 17 pułku ułanów wielkopolskich i 55 poznańskim pułku piechoty.

Dawna Synagoga – serce muzeum

Budynek przy ulicy Narutowicza 31 to obecnie główna przestrzeń wystawiennicza muzeum. Synagoga ma fascynującą historię.

W wielokulturowym Lesznie społeczność żydowska odgrywała istotną rolę od XVII wieku. Dzięki tolerancyjnej polityce właścicieli miasta – rodu Leszczyńskich – Żydzi cieszyli się licznymi przywilejami. Ich dzielnica znajdowała się między Rynkiem a rezydencją właścicieli miasta. Pierwsza, prawdopodobnie drewniana synagoga powstała około 1626 roku.

Obecny budynek to XVIII-wieczny barokowy trzon, do którego w 1905 roku dobudowano masywny aneks wieżowy według projektu wrocławskich architektów Ehrlichów. Powstała jednoprzestrzenna sala modlitewna w stylu wiedeńskiej secesji, z wewnętrznymi emporami dla kobiet i organami. Wieżę zwieńczył cebulasty hełm z iglicą zakończoną kulą i gwiazdą Dawida.

Synagoga służyła gminie żydowskiej do 1939 roku. Zdewastowana przez Niemców, po wojnie przez wiele lat pełniła funkcję łaźni miejskiej. W 1956 roku zrzucono część wieży, a wnętrze przedzielono żelbetowym stropem na dwie kondygnacje. Na szczęście zachował się oryginalny wystrój: polichromia z piękną dekoracją roślinną na ścianach i promienista gloria zdobiąca wywietrznik w czaszy głębokiego, pozornego sklepienia.

Dziś w budynku mieści się wystawa stała poświęcona dziejom Leszna, sala wystaw czasowych, magazyn zbiorów oraz Pracownia Konserwacji Zbiorów i Pracownia Digitalizacji i Dokumentacji Wizualnej.

Wystawa stała – piętnastowieczna historia w pigułce

Główna ekspozycja „Leszno” to kilkanaście rozdziałów prezentujących dzieje miasta i regionu od średniowiecza do XX wieku. Zwiedzający poznają życie miejskie, handel, rzemiosło i codzienność mieszkańców przez stulecia.

Osobna część poświęcona jest kulturze żydowskiej – historii i pamięci Żydów leszczyńskich. To ważny element opowieści o wielokulturowości miasta, w którym przez wieki współżyli Polacy, Czesi, Niemcy i Żydzi.

Muzeum regularnie organizuje wystawy czasowe, które uzupełniają stałą ekspozycję o różnorodne tematy – od sztuki współczesnej po lokalne rzemiosło.

Dla kogo jest to muzeum

Muzeum Okręgowe w Lesznie to miejsce uniwersalne. Miłośnicy sztuki znajdą tu obrazy wielkich mistrzów polskiego malarstwa. Pasjonaci historii odkryją fascynujące dzieje wielokulturowego miasta. Rodziny z dziećmi mogą skorzystać z programów edukacyjnych, warsztatów i muzealnych lekcji prowadzonych przez doświadczonych edukatorów.

Warto przyjść tu także dla samego budynku Dawnej Synagogi – to jeden z najcenniejszych zabytków żydowskich w Wielkopolsce, z zachowanym wystrojem wnętrza.

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin, choć prawdziwi entuzjaści mogą spędzić tu znacznie więcej czasu, zagłębiając się w szczegóły poszczególnych eksponatów.

Muzeum prowadzi własną pracownię konserwacji z długimi tradycjami i doświadczeniem przy pracy z zabytkami. Dzięki temu wiele cennych obiektów zostało uratowanych przed zniszczeniem i może być prezentowanych zwiedzającym.

Plac Jana Metziga – niezwykłe miejsce

Główna siedziba muzeum znajduje się przy placu, który sam w sobie jest ciekawy. W XVII wieku był to Nowy Rynek, potem po wzniesieniu ewangelickiego kościoła – Rynek Kościelny. Od prawie stu lat patronuje mu Johann Metzig, niemiecki lekarz.

To postać wyjątkowa – pruski lekarz, przyjaciel Polaków, XIX-wieczny orędownik powołania niepodległej Polski. Wybitny lekarz wojskowy, reformator żołnierskiego umundurowania i pionier wojskowej medycyny. W Wielkopolsce to rzadkość, by pamięć o pruskim lekarzu była godna nazwania jego imieniem ważnego placu miejskiego.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia i bilety

Muzeum Okręgowe w Lesznie ma dwie lokalizacje:

• Główna siedziba: pl. Jana Metziga 16-17, 64-100 Leszno
• Dawna Synagoga (główna przestrzeń wystawiennicza): ul. Gabriela Narutowicza 31

Godziny otwarcia Dawnej Synagogi:

• Wtorek-piątek: 10:00-18:00
• Sobota: 10:00-15:00
• Niedziela: 10:00-18:00
• Poniedziałek: nieczynne

Aktualne ceny biletów i szczegółowe informacje o wystawach czasowych najlepiej sprawdzić na stronie internetowej muzeum: muzeum.leszno.pl lub kontaktując się telefonicznie: 65 529 61 40.

Jak dojechać: Muzeum znajduje się w centrum Leszna, w pobliżu Starego Rynku. Do miasta można dojechać samochodem (droga krajowa nr 12, autostrada A2) lub pociągiem – dworzec kolejowy znajduje się około 1,5 km od centrum. Z dworca do muzeum można dojść pieszo w około 15-20 minut lub dojechać komunikacją miejską.

Muzeum oferuje zwiedzanie indywidualne oraz grupowe z przewodnikiem. Dla grup szkolnych przygotowano specjalne lekcje muzealne. Warto wcześniej umówić się na wizytę z przewodnikiem, który opowie nie tylko o eksponatach, ale także o fascynującej historii Leszna i regionu.