W centrum Leszna, kilka kroków od Rynku, stoi monumentalna bazylika św. Mikołaja – świątynia, która przetrwała pożary, wojny i burzliwe zmiany wyznaniowe. To miejsce, gdzie historia splata się z kunsztem barokowych mistrzów, a wnętrze zachwyca bogactwem detali, które trudno zobaczyć w jednej wizycie. Warto przyjść tu nie tylko dla samej architektury, ale też dla opowieści o rodzie Leszczyńskich i artystach, którzy zostawili tu swój ślad.

Historia kościoła św. Mikołaja w Lesznie

Parafia św. Mikołaja powstała w XV wieku, półtora stulecia przed oficjalną lokacją miasta. Przez trzy wieki na tym miejscu stał niewielki gotycki kościół z cegły, który po 1580 roku trafił w ręce braci czeskich – Leszno było wtedy znanym ośrodkiem protestanckim, gdzie różne wyznania żyły obok siebie w niezwykłej jak na tamte czasy tolerancji.

Wszystko zmieniło się w 1656 roku. Wielki pożar strawił miasto wraz z kościołem. Katolicy odzyskali ruiny świątyni pięć lat później, ale zniszczenia były tak ogromne, że przez dwie dekady nikt nie podejmował się odbudowy. Dopiero po 1680 roku biskup Bogusław Leszczyński zdecydował o budowie zupełnie nowej świątyni. Projekt powierzono Janowi Catenazziemu, włoskiemu architektowi osiadłemu w Wielkopolsce, a później pracami kierował Pompeo Ferrari.

Budowa trwała do 1710 roku. W XVIII wieku kościół zyskał barokową świetność, którą widać do dziś. Wieże otrzymały obecny kształt po kolejnym pożarze w 1790 roku, a na początku XX wieku rozbudowano część wschodnią w stylu neobarokowym. W 2000 roku Jan Paweł II nadał świątyni tytuł kolegiaty, a w 2013 roku papież Benedykt XVI podniósł ją do godności bazyliki mniejszej.

Podczas II wojny światowej kościół był dostępny dla Polaków tylko do października 1941 roku. Proboszcz, ks. dr Stefan Abt, został aresztowany i osadzony w obozie w Dachau, gdzie zmarł w 1942 roku. W styczniu 1945 roku pociski armatnie uszkodziły dach świątyni.

Co zobaczyć w bazylice św. Mikołaja

Już z zewnątrz kościół robi wrażenie. Trójdzielna fasada z dwoma wysokimi wieżami zwieńczonymi ostrosłupowymi hełmami dominuje nad okolicą. Ściany podzielone pilastrami i gzymsami, półkoliste wnęki w kondygnacjach – wszystko to tworzy harmonijną barokową kompozycję.

Wnętrze to prawdziwa gratka dla miłośników sztuki sakralnej. Kościół halowy z trzema nawami zachował barokowy wystrój, który uzupełnia neobarokowa część prezbiterium. Nad dawnym prezbiterium wznosi się kopuła z bogatą sztukaterią – dekoracją stiukową, która należy do najcenniejszych w regionie.

Ołtarz główny z 1744 roku to dzieło późnobarokowe z płótnem autorstwa Michelangelo Palloniego, florenckiego artysty związanego z dworem królewskim. Oprócz niego w kościele znajduje się dziesięć ołtarzy bocznych, fundowanych od końca XVII do pierwszej połowy XVIII wieku. Warto zwrócić uwagę na obrazy Szymona Czechowicza, jednego z najwybitniejszych malarzy polskiego baroku.

Nagrobki Leszczyńskich i inne skarby

W nawach bocznych stoją monumentalne nagrobki braci Leszczyńskich: Rafała – wojewody poznańskiego i podskarbiego wielkiego koronnego, ojca króla Stanisława Leszczyńskiego, oraz Bogusława – biskupa łuckiego i fundatora obecnej świątyni. Nagrobki umieszczono we wnękach zdobionych figurami, prawdopodobnie według projektu Pompeo Ferrariego. To dzieła, które pokazują potęgę rodu, jego koligacje rodzinne i piastowane urzędy.

Na balustradzie chóru organowego widnieje herb Wieniawa i infuła biskupia – hołd dla Bogusława Leszczyńskiego. Prospekt organowy to kolejny element, który zasługuje na uwagę podczas zwiedzania.

Naprzeciwko ambony stoi rzeźba św. Jana Nepomucena – patrona spowiedników i mostów, bardzo popularnego w sztuce barokowej. Przy głównym wejściu urządzono w 1973 roku kaplicę wieczystej adoracji z rzeźbiarską kompozycją przedstawiającą pelikana – symbol Eucharystii. Autorem dzieła jest leszczyński rzeźbiarz Ireneusz Daczka.

Marmurowa Pieta w kaplicy pochodzi z likwidowanej kaplicy w Dusznikach (Reinerz) na Dolnym Śląsku. To jeden z wielu przykładów powojennych przemieszczeń dzieł sztuki sakralnej.

Pamięć o trudnych czasach

W kruchcie południowej znajdują się epitafia kapłanów, którzy zginęli w hitlerowskich obozach koncentracyjnych: ks. dr Stefana Abta w Dachau, ks. majora Antoniego Łukowiaka w Gross-Rosen i ks. Walentego Turkowskiego w Gusen. Obok nich tablice poświęcone poległym i pomordowanym żołnierzom leszczyńskiego garnizonu. Na zewnętrznych murach kościoła, od strony południowej, wiszą tablice epitafijne z XVII-XIX wieku oraz tablice pamiątkowe z XX wieku.

Te miejsca pamięci przypominają, że kościół był świadkiem nie tylko świetności, ale i tragedii. Dla wielu odwiedzających to właśnie te elementy nadają świątyni szczególny wymiar.

Dla kogo jest ta atrakcja

Bazylika św. Mikołaja to miejsce dla każdego, kto interesuje się historią, sztuką barokową lub po prostu lubi odkrywać piękne kościoły. Miłośnicy architektury docenią harmonię bryły i bogactwo detali. Pasjonaci historii znajdą tu ślady rodu Leszczyńskich, wojen religijnych i zawieruch XX wieku.

Rodziny z dziećmi też mogą tu zajrzeć, choć trzeba pamiętać, że to przede wszystkim miejsce kultu, wymagające ciszy i szacunku. Starsze dzieci zainteresowane historią lub sztuką z pewnością znajdą tu coś dla siebie. Zwiedzanie nie zajmuje więcej niż 30-45 minut, chyba że ktoś chce dokładnie przyjrzeć się wszystkim ołtarzom i detalom – wtedy warto zarezerwować godzinę.

Informacje praktyczne – godziny mszy i zwiedzanie

Bazylika jest czynnym kościołem parafialnym, więc zwiedzanie możliwe jest poza godzinami nabożeństw. Msze święte w niedziele i uroczystości odbywają się o 7:30, 9:30, 11:30, 13:00 i 18:30. W dni powszednie msze o 7:00 (z wyjątkiem lipca i sierpnia), 8:00 i 18:30. W święta przypadające w dni pracy msze o 7:00, 8:30, 10:00, 17:00 i 18:30.

Najlepiej przyjść w godzinach popołudniowych między nabożeństwami albo w weekendowy poranek przed mszą o 9:30. Wtedy jest spokojniej i można w ciszy podziwiać wnętrze. Wstęp do kościoła jest bezpłatny, choć można zostawić ofiarę na utrzymanie świątyni.

Kościół znajduje się przy ulicy Kościelnej 18, kilka minut spacerem od Rynku. Z dworca kolejowego dojdziesz tu pieszo w około 15 minut, kierując się w stronę centrum. W pobliżu znajdują się płatne parkingi – strefa płatnego parkowania obowiązuje od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-17:00. Nieco dalej od centrum są bezpłatne parkingi.

Leszno leży przy drodze krajowej nr 5, około 70-80 km od Poznania i podobna odległość dzieli je od Wrocławia. Regularne połączenia kolejowe z Poznaniem (ok. 1 godzina) i Wrocławiem (ok. 1,5 godziny) sprawiają, że dojazd nie stanowi problemu. Autobusy regionalne i krajowe również zatrzymują się w Lesznie.

Biuro parafialne czynne jest od poniedziałku do soboty w godzinach 9:00-12:00 oraz w czwartki dodatkowo 16:00-18:00. Więcej informacji można znaleźć na stronie www.kolegiata.leszno.pl lub pod numerem telefonu 65 520-25-75.

W ostatnią niedzielę miesiąca o godzinie 13:00 odprawiana jest msza święta w języku łacińskim – rzadka okazja, by usłyszeć tradycyjną liturgię.

Zwiedzanie bazyliki można połączyć z wizytą w centrum Leszna – Rynek z kamieniczkami, Muzeum Okręgowe czy inne kościoły, jak np. pobliski kościół św. Krzyża czy św. Jana. Na taką wycieczkę warto zarezerwować pół dnia, by spokojnie odkryć historyczne centrum miasta.